Concentratie betekent innerlijke waakzaamheid, innerlijke alertheid. Overal om ons heen en in onszelf bevinden zich dieven. Angst, twijfel en zorgelijkheid zijn innerlijke dieven die ons innerlijke evenwicht en onze gemoedsrust proberen te stelen. Als we eenmaal weten hoe we ons moeten concentreren, wordt het voor die krachten erg moeilijk om bij ons binnen te dringen. Als twijfel onze geest binnendringt, dan zal onze concentratiekracht die twijfel in stukken scheuren. En als angst onze geest binnendringt, zal onze concentratiekracht die angst verjagen. Momenteel zijn we nog overgeleverd aan onverlichte, duistere, destructieve gedachtes, maar er zal een dag komen waarop die storende gedachtes bang zullen zijn voor onze concentratiekracht.

Concentratie is de dynamische wil van de geest, die er voor zorgt dat we het licht accepteren en de duisternis verwerpen. Concentratie is als een goddelijke strijder in onszelf. Het is onvoorstelbaar wat concentratie allemaal kan doen in ons aspiratieleven. Concentratie kan de Hemel makkelijk van de hel onderscheiden, zodat we hier op aarde voortdurend in de Hemelse verrukking kunnen leven, en niet meer met de eeuwige zorgen, kwellingen en pijnigingen van de hel hoeven te leven.

Concentratie is de zekerste manier om ons doel te bereiken, of dat doel nu God-realisatie is of de vervulling van menselijke verlangens. Iemand die echt aspireert zal vroeg of laat concentratiekracht verwerven hetzij dankzij de Genade van God, hetzij door middel van constante oefening, hetzij door middel van zijn eigen aspiratie.

Tijdens het concentreren dringen we net als een kogel in iets binnen of trekken we zoals een magneet het voorwerp waarop we ons concentreren naar ons toe. We laten geen enkele gedachte onze geest binnenkomen, of het nu een goddelijke of ongoddelijke, een aardse of hemelse, een goede of slechte gedachte is. Tijdens het concentreren moet de hele geest op één bepaald voorwerp of onderwerp gericht blijven. Als we ons op een bloemblaadje concentreren, proberen we te voelen dat alleen wijzelf en het bloemblaadje bestaan. We kijken niet naar voren, noch naar achteren, noch omhoog, noch naar binnen; we proberen alleen met onze doelgerichte concentratie het voorwerp binnen te dringen. Maar als we een voorwerp binnendringen, gebeurt dat niet op een agressieve manier. Nee! Deze concentratie komt direct van de onoverwinnelijke wilskracht van onze ziel.

Als je je wilt concentreren op een bepaald voorwerp, moet je iets uitzoeken wat je ogenblikkelijke vreugde geeft. Als je een Meester hebt zal de foto van je Meester je ogenblikkelijke vreugde geven. Als je geen Meester hebt, kies dan iets uit wat erg mooi, goddelijk en zuiver is - een bloem bijvoorbeeld.

Zoekers zeggen heel vaak dat ze zich niet langer dan vijf minuten kunnen concentreren. Na vijf minuten hebben ze al hoofdpijn of staat hun hoofd in brand. En hoe komt dat? Hun concentratiekracht komt van de intellectuele geest, van de gedisciplineerde geest. De geest beseft heel goed dat het niet moet ronddolen; maar als we de geest op de juiste manier willen gebruiken, dan moeten we er voor zorgen dat het licht van de ziel de geest binnendringt. Als het licht van de ziel eenmaal de geest is binnengedrongen, kunnen we ons gemakkelijk urenlang op een voorwerp concentreren, zonder dat er twijfels of angsten tevoorschijn komen. Zolang de geest vervuld is met het licht van de ziel kunnen er geen negatieve krachten binnendringen.

Tijdens het concentreren moeten we voelen dat onze concentratiekracht ontspringt aan het hartcentrum en vervolgens opklimt naar het derde oog. Het hartcentrum is de verblijfplaats van de ziel. Als we tijdens het concentreren aan de ziel denken kunnen we ons daar beter geen specifieke voorstelling van maken. We beschouwen de ziel enkel als de vertegenwoordiger van God, of als grenzeloos licht en grenzeloze verrukking. Wanneer we ons concentreren proberen we dus te voelen dat het licht van de ziel uit het hart komt en via het derde oog verder stroomt. We dringen met dat licht in het voorwerp waarop we ons concentreren en we identificeren ons met dat voorwerp. De laatste stap van de concentratie is het ontdekken van de verborgen grondwaarheid in het voorwerp.

Tijdens het concentreren richten we onze aandacht op één bepaald doel. Maar tijdens het mediteren voelen we dat we diep in onszelf het vermogen hebben om gelijktijdig vele dingen te zien, ons met vele dingen bezig te houden en vele dingen te verwelkomen. Tijdens het mediteren proberen we onszelf uit te breiden, zoals een vogel zijn vleugels spreidt. We proberen ons eindige bewustzijn uit te breiden en het universele Bewustzijn binnen te gaan, waar één en al vreugde, vrede en goddelijke kracht is en geen angst, geen jaloezie, geen twijfel.

Meditatie betekent onze bewuste groei in het oneindige. Wat we feitelijk doen wanneer we mediteren is dat we een geest binnengaan die leeg, stil en rustig is en we ons laten voeden en verzorgen door de Oneindigheid zelf. Als we mediteren willen we alleen met God spreken. Ik spreek nu Engels met jou en jij kunt me verstaan omdat je de Engelse taal goed kent. En zo kunnen we ook met God spreken als we eenmaal weten hoe we moeten mediteren; want meditatie is de taal die we gebruiken om met God te spreken.

Meditatie kunnen we vergelijken met het duiken naar de zeebodem, waar alles rustig en stil is. Aan de oppervlakte zijn een heleboel golven, maar dat heeft geen invloed op het water eronder. In de diepste diepten van de zee heerst een volmaakte stilte. Als we beginnen te mediteren, proberen we eerst ons eigen innerlijke wezen, ons ware bestaan - dat wil zeggen, de bodem van de zee - te bereiken. Als er dan golven van de uiterlijke wereld komen worden we daar niet door beïnvloed. Angst, twijfel, kwelling en alle aardse onrust wordt gewoon weggespoeld, want in onszelf heerst een duurzame vrede. We worden niet lastig gevallen door gedachtes, want onze geest is één en al vrede en stilte. De gedachtes zwemmen en springen als vissen in de zee, maar ze laten geen sporen achter. Wanneer we in onze hoogste meditatie zijn voelen we dat wij de zee zijn en dat de dieren in de zee ons niet kunnen beïnvloeden. We voelen dat wij de hemel zijn en alle voorbijvliegende vogels kunnen ons niet storen. De geest is de hemel en het hart is de oneindige zee. Dat is meditatie.

Vraag Als ik wil mediteren moet ik me zo hard concentreren om mijn geest stil te houden dat ik niet met mijn innerlijke zelf in contact kan komen.

Sri Chinmoy Je beseft het niet, maar wat je doet is heel goed. Momenteel is concentratie het beste voor jou. Wanneer je je geest rustig en stil probeert te maken, dan ben je aan het concentreren. Tijdens de concentratie probeer je je gedachtes en emoties te controleren. Concentratie moet de weg banen voor meditatie. Om te kunnen mediteren moet je je emotionele leven en onrustige geest al tot op zekere hoogte gedisciplineerd hebben. Wanneer je er in slaagt alle storende gedachtes te verjagen, zal je innerlijke zelf vroeg of laat naar voren komen als de stralende zon die de wolkensluier verdrijft. Momenteel wordt de innerlijke zon nog verduisterd door wolken: gedachtes, ideeën, twijfels, angsten, enzovoort. Wanneer je die wolken kunt verjagen, zal je zien dat je innerlijke zelf helder en recht voor je schijnt.

Vraag Hoe kunnen we concentratie en meditatie van elkaar onderscheiden?

Sri Chinmoy Wanneer het om concentratie gaat is er een enorme intensiteit; het is als een pijl die het doel binnendringt. Maar tijdens het mediteren is er overal vrede en een gevoel van onmetelijkheid, voornamelijk in de geest. Als je diep van binnen een onmetelijke zee van vrede, licht en gelukzaligheid voelt, dan komt dat van je meditatie. Meditatie is één en al vrede, rust en uitgestrektheid. Er is ook intensiteit, maar die intensiteit wordt overstroomd door een overvloed aan licht. Concentratie hoeft niet en wordt ook vaak niet gepaard gegaan met een overvloed aan licht.

Ook wil concentratie onmiddellijke resultaten zien; het is bereid om ten koste van alles het doel te bereiken. Bij meditatie is dat anders. Meditatie voelt dat het de oneindige tijd tot zijn beschikking heeft. Dat betekent helemaal niet dat meditatie de vluchtige tijd veronachtzaamt. Nee, het waardeert de vluchtige tijd, maar in de vluchtige tijd ziet het de oneindige tijd. Daarom heeft meditatie oneindige vrede.

Geef niet je voorkeur aan één van beide ervaringen. Als de Supreme Zich in jou en door jou wil concentreren, dan laat je dat toe. Hetzelfde geldt voor als Hij in en door jou wil mediteren, dan laat je dat ook toe.

Vraag Als we eenmaal kunnen mediteren, hoeven we dan geen concentratie-oefeningen meer te doen?

Sri Chinmoy In het algemeen geldt dat zoekers die pas een spiritueel leven zijn begonnen, minstens een paar maanden concentratie-oefeningen moeten doen. Als ze eenmaal kunnen concentreren, wordt het mediteren heel gemakkelijk. Maar zelfs wanneer je in staat bent om te mediteren, is het goed om je vóór de dagelijkse meditatie een paar minuten te concentreren. Als je je concentreert ben je net een hardloper die voordat hij begint te rennen de obstakels van het parcours verwijdert. Als het parcours eenmaal vrij is, kan je heel hard lopen. Je wordt dan net een sneltrein die pas stopt wanneer het einddoel bereikt is.